เวทีสนทนา “ประชาธิปไตยภาคประชาชน”
หัวข้อ นิติรัฐ
โดย Open Thai Democracy และโครงข่ายประชาสังคมนนทบุรี
23 เมษายน 2553 ห้องประชุม 2 ศาลากลางอาคาร 2 นนทบุรี

รูปแบบการปกครองในระบอบประชาธิปไตย

การปกครองตามระบอบประชาธิปไตยของประเทศมีสามรูปแบบ
1. ประชาธิปไตยทางตรง หมายถึง ประชาธิปไตยแบบกรีก
2. ประชาธิปไตยทางอ้อม หมายถึง การใช้ระบบเลือกผู้แทนเพื่อทำหน้าที่ในการปกครอง
3. ประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม เนื่องจากประชาธิปไตยทางอ้อมไม่สามารถสะท้อนความต้องการของประชาชนหรือเจ้าของอธิปไตยได้ทั้งหมด จึงต้องให้ประชาชนแสดงบทบาททางการเมืองโดยตรงควบคู่ไปกับระบบตัวแทน

ประชาธิปไตยมีความสับสน เพราะแต่ละกลุ่มนำไปใช้เพื่อประโยชน์ของกลุ่มตัวเอง ทำให้ประชาธิปไตยมีความหลากหลาย และประชาธิปไตยสำหรับทุกคนเป็นอย่างไรยังเป็นคำถาม เช่น แรงงานควรมีสิทธิได้รับค่าจ้างอย่างเป็นธรรม

ประชาธิปไตยให้สิทธิ แต่ถูกครอบงำโดยอำนาจของรัฐ

สังคมไทยเป็นสังคมมีหลายชั้น มีการแทรกแซงการใช้สิทธิและจำกัดสิทธิ รัฐมีอำนาจครอบงำการตัดสินใจในการออกกฎหมาย และกฎหมายควรมุ่งคุ้มครองมากกว่าการจำกัดสิทธิ

การบังคับให้คนต้องระบุการนับถือศาสนานับเป็นละเมิดเสรีภาพในด้านความเชื่อ

อุปสรรคของระบอบประชาธิปไตย

ในการปกครองประเทศ ที่กล่าวแบบไทยๆว่า บ้านเมืองต้องมีขื่อมีแป หรือประเทศต้องมีกฎหมาย กฎระเบียบ ในที่นี้ รัฐธรรมนูญจึงเป็นกฎหมายที่กำหนดทิศทางซึ่งต้องได้รับการเคารพและปฏิบัติตาม

รัฐธรรมนูญ มีการแยกอำนาจออกเป็น 3 ฝ่ายคือ นิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ แต่การแบ่งอำนาจมีความบิดเบี้ยวคือ การให้ฝ่ายนิติบัญญัติมาเป็นฝ่ายบริหาร จึงทำให้การแบ่งแยกอำนาจไม่เด็ดขาด ทำให้ฝ่ายนิติบัญญัติและฝ่ายบริหารเป็นกลุ่มเดียวกัน มีผลต่อระบบตรวจสอบฝ่ายบริหาร โดยฝ่ายนิติบัญญัติ และความเป็นอิสระในการออกกฎหมาย แต่ฝ่ายตุลาการมีแยกออกไปอยู่แล้ว การแก้ไขปัญหาการแยกอำนาจเด็ดขาดระหว่างฝ่ายบริหารกับฝ่ายนิติบัญญัติคือ ให้เลือกนายกรัฐมนตรีโดยตรง และการการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนควรเลือกเขตอำเภอละ 1 คน แต่การเลือกตั้ง ส.ส.อิงตามจำนวนประชากรอยู่แล้ว

นิติรัฐ

รัฐ ประกอบด้วย ดินแดนและประชาชน ดังนั้น รัฐต้องคำนึงบทบาทของประชาชนของรัฐ เพราะถ้าไม่มีประชาชนแล้ว ย่อมไม่สามารถมีรัฐได้

การปกครองด้วยกฎหมายต้องอยู่บนพื้นฐานของระบอบประชาธิปไตย การอ้างถึงการบังคับใช้กฎหมายอย่างเดียวไม่มีหลักประกันสำหรับนิติรัฐ เช่น พม่าปฏิบัติตามกฎหมายเลือกตั้ง ที่กีดกันนักการเมืองฝ่ายตรงข้าม ซึ่งขัดแย้งกับหลักประชาธิปไตย ดังนั้น ระบบกฎหมายต้องอยู่บนพื้นฐานของนิติธรรม การบังคับใช้ พรก.สถานการณ์ฉุกเฉินที่ขัดแย้งกับสิทธิและเสรีภาพในระบอบประชาธิปไตย จะอ้างว่าทำตามนิติรัฐไม่ได้
กฎหมายจะต้องมีการบังคับใช้อย่างเท่าเทียม เพื่อไม่ให้เป็นสองมาตรฐาน

อุปสรรคของนิติรัฐ

ดร.เกษม เพ็ญภินันท์ กล่าวว่า รัฐมีดินแดนและคนในดินแดนที่ครอบงำ แต่รัฐปกครองด้วยการสร้างความหวาดกลัว เพื่อนำไปสู่การสร้างกฎหมายเพื่อจำกัดสิทธิเสรีภาพขั้นพื้นฐาน

ดร.สมชาย ปรีชาศิลปกุล รัฐใช้ กฎหมายด้านความมั่นคงเพื่อควบคุมคนในรัฐ ซึ่งภาคประชาชนจะมีบทบาทในการตรวจสอบการใช้อำนาจของรัฐได้อย่างไร จึงเกิดคำถามว่า ประเทศไทยมีนิติรัฐอย่างไร และมีการตรวจสอบหรือไม่ โดยการตรวจสอบสามารถทำได้โดยการตรวจสอบก่อนเกิดเหตุและหลังเกิดเหตุ

ในสังคมไทยมีการมองว่าคนไม่เท่าเทียมกัน เช่น บางกลุ่มคิดว่ากลุ่มของตัวเหนือคนอื่น ส่วนคนรากหญ้าถูกมองว่าโง่จึงไม่ควรมีสิทธิเท่ากับคนอื่น การมองว่าคนไม่เท่าเทียมกันจะทำให้นิติรัฐไม่เป็นจริง กรอบความคิดทางสังคมนี้ต้องมีการเปลี่ยนแปลง

การเข้าถึงข้อมูลภาครัฐ

ภาคประชาชน ถูกกีดกันจากการรับรู้ข้อมูลของภาครัฐ การจัดสรรงบประมาณ เช่น กองทุนหมู่บ้านขาดความโปร่งใส มีการจัดสรรอย่างไม่เท่าเทียมกับ บางหมู่บ้านได้มาก บางหมู่บ้านได้น้อย ข้อมูลหลายอย่างรับรู้เฉพาะกลุ่มที่สัมพันธ์กับผู้มีอำนาจ
ในองค์การบริหารส่วนตำบล สมาชิก อบต. มักจะมีอำนาจครอบงำและกีดกันคนรากหญ้าออกจากการเข้าถึงทรัพยากรของรัฐ

สิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาค

มีข้อสงสัยว่าทำไมคนต่างจังหวัดจึงไม่อำนาจเลือกผู้ว่าราชการจังหวัด เหมือนคนกรุงเทพฯ

สิทธิและความเสมอภาค มีการเลือกปฏิบัติ
ค่าแรงขั้นต่ำของคนงานในแต่ละจังหวัดไม่เท่ากัน ทั้งที่ค่าครองชีพเท่ากัน ในบางกรณี จังหวัดเล็กสินค้ามีราคาแพงกว่าจังหวัดใหญ่ สิทธิในการรักษาพยาบาลไม่เท่าเทียมกัน